Mechelen



Mechelen (Frans: Malines - Duits: Mecheln - Engels: Mechlin) is een Belgische stad gelegen in het Vlaams Gewest, provincie Antwerpen, centraal tussen de grootsteden Antwerpen en Brussel. Mechelen is gelegen aan de Dijle en telt ongeveer 80.000 inwoners.

De stad Mechelen is een gemeente, daarnaast is Mechelen ook een arrondissement. Het arrondissement omvat ook Klein-Brabant en de groentestreek.

De stad herbergt een rijke geschiedenis en was, gedurende een korte periode in de zestiende eeuw, de stad van waaruit de Nederlanden werden geregeerd (Keizer Karel V en zijn tante, Margaretha van Oostenrijk). Momenteel is het de stad met het, op een na, hoogst aantal beschermde gebouwen van Vlaanderen.

Het begijnhof, de Sint-Romboutskathedraal en de reuzenstoet zijn UNESCO werelderfgoed. In de Sint-Janskerk en in de Onze-Lieve-Vrouwekerk is er telkens een werk van Peter Paul Rubens te bewonderen.

De inwoners van Mechelen hebben de bijnaam van "Maneblussers".

Oorsprong van de naam
De naam Mechelen is vermoedelijk afgeleid van "Machlin", dat is dan weer afgeleid van het Oudnederlandse "Machel" of "Mahl" (Vergaderplaats of Gerechtsplaats). Andere bronnen spreken dan weer van "Mahlunjo", een oude bosbenaming, maar dit is twijfelachtig.

Ook bestaat er de mogelijkheid dat het een Oudnederlands woord zou zijn voor moerasgebied. Wanneer men vanuit Antwerpen over de Vosberg rijdt in Kontich, valt op dat het Mechels gebied lager ligt. Dit gebied zou zich uitstrekken tot Leuven en Brussel.

In 912 spreekt men van "Maslinas", in het oudste officieel document uit 1008 van "Maclines", later "Machelne", in 1303 "Mechghelne" en "Mechgelne" en pas in 1409 "Mechelen".

Noteer verder veel andere gemeenten met een gelijkaardige naam : Machelen, Maasmechelen, Kwaadmechelen.

Ook in Duitsland vinden we namen zoals Mecklenburg en zelfs Magglingen in de Zwitserse Jura.

In het zuiden van Nederlands-Limburg ligt er ook een dorp met de naam "Mechelen", deel van de gemeente Gulpen-Wittem.

Mechelen kort
Mechelen is een stad in de Belgische provincie Antwerpen. Ze ligt centraal tussen de steden Antwerpen en Brussel, aan de rivier de Dijle en telt een klein 80.000 inwoners. De inwoners dragen de bijnaam "Maneblussers" en Sint Rombout geldt als hun beschermheilige.

Een oorkonde uit 1008 is het oudste bewaard gebleven document waarin Mechelen wordt vermeld, onder de naam "Machlines". Later veranderde deze in "Machele" (12e eeuw), "Mechgelme" (14de eeuw) en uiteindelijk in "Mechelen" (15e eeuw). De naam van de stad zou zijn afgeleid van het woord "Mahal", dat naar een vergader-of gerechtsplaats verwijst.

Tot 1795 vormde de stad het centrum van een kleine zelfstandige Heerlijkheid Mechelen. In dat verband had het gebied eenzelfde status als bijv. Holland, Zeeland, Vlaanderen of Brabant en gedurende een korte periode in de 16de eeuw werden de Nederlanden vanuit Mechelen geregeerd. Hierdoor heeft de stad een uitgebreid kunstbezit en een pak merkwaardige gebouwen en, op dit ogenblik, heeft de stad het op één na hoogste aantal beschermde gebouwen, waaronder vier met een UNESCO-vermelding.

Mechelen telt, naast het centrum, nog een vijftal kleinere deelgemeenten : Heffen, Hombeek, Leest, Muizen en Walem. Walem ligt ten noorden van de stad, aan de Nete. Heffen, Leest en Hombeek liggen ten westen, aan de overkant van de Zenne en Muizen ligt ten zuiden, iets verder stroomopwaarts, langs de Dijle.

De stad Mechelen kent ook nog verschillende wijken en gehuchtjes. Het stadscentrum is administratief ingedeeld in volgende wijken : Centrum, Mechelen-Noord, Mechelen-Zuid, Battel (ten westen van de Dijle), Arsenaal en Nekkerspoel (in het oosten).

Geschiedenis
Prehistorie

Archeologisch bewijs van bewoning in de Prehistorie (De driehoek Brussel-Leuven-Antwerpen) is een kano van 8.4 meter, gesneden uit de stam van een eikenboom, en een nederzetting van 5 houten huizen in de regio van Nekkerspoel. Die dingen wijzen op een bewoning in een moerasgebied.

Gallo-Romeinse Periode

Romeinse ruïnes en wegen geven het bewijs van bewoning op de oevers van een rivier gedurende de Gallo-Romeinse periode. Door de verminderende invloed vanuit Rome (gedurende de 3e en 4e eeuw na Christus) wordt het gebied bevolkt door Duitse stammen, die enkele eeuwen laten het Christendom omarmen onder invloed van de missionaris St-Rombout, die in deze streken een abdij bouwt.

Vroege Middeleeuwen

In de 8e eeuw stichtte Rumoldus, een Ierse monnik, een abdij. Hij is in België bekend als Rombout. Naar hem is de Sint-Romboutskathedraal genoemd.

In de 9e eeuw hielden de Noormannen hier huis.

Rond het jaar 1000 behoorde de stad tot het Prinsbisdom Luik. Lokale heren, zoals de Berthouts, kregen het in Mechelen voor het zeggen door de afwezigheid van het Luikse gezag en de plaats kreeg stadsrechten van het hertogdom Brabant op 13 december 1301. De Luikse Stadsrechten volgden op 18 maart 1305.

De lakenindustrie maakte opgang en van de bloei in die periode getuigden de stadswallen met twaalf poorten, een lakenhalle met belfort en het schepenhuis (tussen de IJzerenleen en de Grote Markt).

Bourgondische tijd

Floris Berthout verkocht in 1316 zijn rechten op de Heerlijkheid en de nieuwe machthebber vanaf 1333 in Mechelen werd Lodewijk II van Nevers, Graaf van Vlaanderen. Mechelen werd onderdeel van een groter gebied toen diens zoon, Lodewijk van Male, in 1356 met Margaretha (Dochter van Jan III van Brabant en erfdochter van Brabant) trouwde. De dochter van Lodewijk van Male, Margaretha van Male, huwde in 1369 met Filips de Stoute, hertog van Bourgondië waardoor zowel het Graafschap Vlaanderen als Mechelen in het Bourgondisch rijk terecht kwamen. Toch bleef de heerlijkheid Mechelen zijn eigen rechten en gebruiken behouden.

Op 6 augustus 1546 zal de ontploffing van een Kruitmagazijn in de Zandpoort de Mechelse geschiedenis veranderen. Er vallen meer dan 200 slachtoffers.

Vrouwen in Mechelen
Vrouwen met een noodlot

Als Lodewijk van Male in 1384 overlijdt zonder mannelijke troonopvolgers trouwt zijn zijn enige dochter Margareta met de Bourgondische hertog Filips de Stoute en komt het graafschap Vlaanderen onder het gezag van de Bourgondiërs. En als na de dood van Karel de Stoute (1477) zijn weduwe, Margareta van York (zijn weduwe) Mechelen als verblijfplaats kiest en hun dochter Maria van Bourgondië trouwt met Maximiliaan I van Oostenrijk, komen de Vlaamse gewesten onder het bestuur van de Habsburgers. Maar Maria overlijdt in 1482 na een val van haar paard en laat een zoontje van vier en een dochtertje van twee achter : Filips en Margareta, die door Margareta van York worden opgevoed.

Als keizerlijke prinses wordt de kleine Margareta met de uiterste zorg groot gebracht. Voor haar vader is zij van grote waarde : een juiste echtgenoot zou Maximiliaans politieke invloed kunnen versterken. Veel geluk heeft hij echter niet. De Spaanse erfprins, die Margareta op 17-jarige leeftijd huwt sterft al na een jaar. Zeven jaar later, in 1525, verliest ze de tweede echtgenoot die ze in 1501 kreeg toegewezen, Emanuel Philibert II (de Schone), hertog van Savoye. Na de dood van haar broer Filips de Schone in 1506 stelt Maximiliaan zijn dochter aan als landvoogdes.

Vrouwen in de Bourgondische Bloeiperiode

Met de Bourgondische hertogen begint een schitterende periode. Wanneer de zevenentwintigjarige Margareta zich tot aan haar dood (1530) in Mechelen vestigt, wordt de stad Mechelen de parel van de Bourgondische Nederlanden. Zij voedt er de vier kinderen van haar broer op, behartigt de belangen van haar vader en nadien die van haar minderjarige neef Karel V. Een haast onmogelijke taak voor een vrouw. Margareta ontwikkelt zich echter tot een belangrijke staatsvrouw die vrede en welvaart in de Vlaamse gewesten brengt. Keizer Karel mag dan wel een belangrijk persoon worden, zijn tante is dat nog meer. Haar grootste prestatie is de Damesvrede uit 1529, zo genoemd omdat zij deze sloot met een andere vrouw, de Franse koningin. Daarna komt er een pauze in de eeuwige strijd tussen Keizer Karel, voor wie Margareta op diens verzoek blijft optreden, en Frankrijk. Het verdrag geldt als een voorbeeld van diplomatie van vrouwen tegenover de vechtlust van mannen.

Margaretha leidt een druk hofleven, maar is ook een gecultiveerde vrouw. Zij bezit een uitgebreide bibliotheek, ook al met gedrukte boeken, besteedt veel tijd aan muziek en schrijft gedichten. Ze haalt ambassadeurs, raadslieden, geleerden en kunstenaars naar de stad en daarmee nieuwe Renaissance-denkbeelden, waardoor zij in de Nederlanden de overgang van de Middeleeuwen naar de Renaissance bevordert. In haar paleis is die overgang van Gotiek naar Renaissance goed te zien.

Een rijk cultuurhistorisch patrimonium
Eens lag Mechelen in een groot agrarisch gebied met veel windmolens. Maar in de Middeleeuwen is het al één van de belangrijkste steden van het land. De eerste gebeurtenis die de stad echt groot maakt, is de vestiging (door Karel de Stoute) van het Parlement van Mechelen in 1473, de hoogste rechtbank van de Nederlanden die tot 1794 zou blijven bestaan. Dit zogenaamde Schepenhuis is het eerste stadhuis van Mechelen en het oudste stadsgebouw van Vlaanderen, waardoor het nog het uitzicht van een burcht heeft. Schepenen zijn in die tijd niet alleen bestuurders, maar ook rechters. In het eerste kwart van de 16de eeuw is Mechelen mede daardoor de feitelijke Hoofdstad van de Bourgondische Nederlanden. Al deze ontwikkelingen trekken rechtsgeleerden, staatslieden en ondernemende burgers aan, die met z’n allen rijkdom en cultuur in de stad brengen.

Door dat rijke verleden is Mechelen nu een unieke monumentenstad met haast evenveel beschermde historische gebouwen en musea als het roemruchte Brugge. De binnenstad is bezaaid met cultuurhistorische monumenten met een boeiend verhaal, vooral uit de gouden 16de eeuw. Waar men ook gaat of staat, overal herinnert het straatbeeld voortdurend aan deze bloeiperiode. Mooie voorbeelden zijn het (tegenover het paleis van Margareta van Oostenrijk) gebouwde gotische paleis van Margareta van York, waar Filips de Schone hof hield en keizer Maximiliaan I zijn kleinkinderen bezocht : de latere Keizer Karel en diens zusjes. De ontvangstzaal, die Margaretha van York er in 1480 liet bouwen, dient, na de restauratie, nu als Stadsschouwburg. Maar men komt ook het Paleis voor de Grote Raad tegen, het Hof Van Busleyden (het stedelijk museum over de periode vanaf 1700) en de prachtig gerestaureerde huizen aan de Haverwerf die samen een les in stijlgeschiedenis geven.

Religie en industrie
Als aartsbisschoppelijke stad heeft Mechelen bovendien een rijk kerkelijk patrimonium met indrukwekkende religieuze gebouwen. In het klooster waar de Premonstratenzers van Tongerlo in 1482 hun toevlucht vonden, worden nog steeds wandtapijten gerestaureerd, een ambacht waarmee Mechelen internationale faam verwierf. En in de zeventiende en achttiende eeuw stond de stad eveneens bekend voor de productie van schitterend bewerkt goudleer.

Voor kloosters en kerken hoefde men trouwens niet eens op een aartsbisschop te wachten. Daarvoor gaf de patroon van de Stad, Sint Rombout (een Ierse missionaris die de Mechelaars kwam bekeren), al de aanzet in de zevende eeuw. Als de pelgrims gedurende acht dagen (de bewoners van de stad zelf gedurende vijftien dagen) eenmaal per dag de zeven kerken van de stad zouden bezoeken en er zo’n grote aalmoes geven als ze in Rome zouden doen, dan waren al hun zonden kwijtgescholden. De helft van het geld ging naar Rome, het andere deel naar de Kerkenbouw. En die zijn de moeite waard ! Sommigen huisvesten beroemde kunstwerken, zoals twee triptieken van Peter Paul Rubens, één van Jan van Eyck en beeldhouwwerken van Lucas Fayd'herbe. In de kerk van Sint-Pieter en Sint-Paul (in 1670 door de Jezuïeten gebouwd – zij vestigden zich vanuit Antwerpen in het rustiger Mechelen) liggen onder een tegel in het koor de ingewanden van Margareta van Oostenrijk begraven. Het praalgraf in de Onze-Lieve-Vrouw over de Dijlekerk, met de edele, gevouwen handen behoort tot één van der Zeven Wonderen van België. Ander pronkstuk van de stad is de gotische Sint-Romboutskathedraal, met zijn imposante 97 m hoge toren en beroemde beiaarden, waar men reeds vanaf eind 19de eeuw op mooie zomeravonden in de openlucht naar de klokken kwam luisteren.

Dat is ook de tijd dat de Mechelaars, geoefend in het snijden van houten beelden in vol en half reliëf, hun vaardigheden aanwenden in het bewerken van meubels, en dat de textiel- en metaalnijverheid floreren. De tijd ook, dat in Mechelen de eerste trein van het Europese vasteland aankomt (1835) die door velen wordt gezien als een duivelse machine. Het is in ieder geval een nieuwe mijlpaal voor de stad, een gebeurtenis die in de volgende decennia leidt tot de vestiging van ondernemingen die het spoor gebruiken of er voor leveren. Als knooppunt van het Belgische Spoorwegennet kan de stad zo deelnemen aan de Industriële Revolutie en in 1836 wordt de centrale werkplaats opgericht, die onder de naam "Arsenaal" tot op heden voortleeft. Ook mede door zijn gunstige geografische ligging aan de bevaarbare Dijle kan de stad bovendien een belangrijk handels- en nijverheidscentrum worden, dat bovendien gemakkelijk te verdedigen is. Dit alles draagt er toe bij dat de overgang van de oude naar de nieuwe tijden meer te stuiten is.

Groentestreek
Mechelen ligt tevens in het hart van de groentestreek. De stad is internationaal vermaard voor zijn witlof en asperges.

Relatie met Antwerpen
De naijver tussen Mechelen en Antwerpen, de provinciehoofdstad, stamt al uit het begin van de 14de eeuw. Toen werden de stapelrechten voor haver, zout en wol van Antwerpen afgenomen en door de Hertog van Brabant aan Mechelen gegeven. De Sinjoren waren uiteraard niet blij met het verlies van deze lucratieve inkomsten.

Ook heeft men, door de jaren heen, een pop die met carnaval wordt opgegooid, "Opsinjoorke" genoemd. De oorspronkelijke naam van deze pop was "De Zatten Bras". Een beeldje van Opsinjoorke staat voor het stadhuis op de Grote Markt.