Nad Niemnem

Eliza Orzeszkowa
Była autorytetem w swoim środowisku, zajmowała się działalnością społeczną i oświatową. Dwukrotnie typowano Orzeszkową do Nagrody Nobla, ale jej nie otrzymała. W roku 1905 - uhonorowany nią został Henryk Sienkiewicz. Pogrzeb Elizy Orzeszkowej był wielkim wydarzeniem mieszkańcy Grodna potraktowali go jako patriotyczną manifestację.

Czas akcji
Obowiązuje tu zasada podwójnej perspektywy czasowej, czyli:
 * Powieściowa teraźniejszość - wszystkie wydarzenia, o których czytamy, trwają od końca czerwca (powrót dzieci ze szkół), przez lato (czas żniw, imieniny Emilii), aż po wrzesień (jesienne polowy jacicy na Niemnie). Jest to zatem lato jednego roku, określonego na mniej więcej dwadzieścia lat po powstaniu (czyli, być może, rok 1883).
 * Czas przywołany - przeszłość, która wciąż funkcjonuje w świecie powieści - to liczne wydarzenia historyczne:
 * XVI w. - historia Jana i Cecylii,
 * XVII w. - okopy szwedzkie, wspomnienie najazdu Szwedów,
 * XIX w. - epoka napoleońska (opowieść dziadunia o odwrocie Napoleona spod Moskwy),
 * powstanie 1863 r. - mogiła w borze, opowieść Janka.

Czas przeszły staje się oparciem dla współczesnych, przemijanie i trwanie rodzi wspólnotę przeszłych i obecnych pokoleń.

==Miejsce akcjPrzestrzeń Skupione są tutejsze siedziby mieszkańców: Teren przecina Niemen i otaczają gęste lasy. Bór skrywa dwa miejsca święte odgrywające kluczową rolę w powieści: (patrz artykuł Obrazy dwóch mogił)
 * Korczyn-dwór Benedykta Korczyńskiego,
 * Bohatyrowicze - zaścianek,
 * Olszynka-dwórKirłów,
 * Osowce - siedziba Andrzejowej Korczyńskiej,
 * Wolowszczyzna - majątek Różyca.
 * mTekst wytłuszczonyogiłę protoplastów rodu - Jana i Cecylii,
 * mogiłę powstańców 1863 -w tym Andrzeja Korczyńskiego i Jerzego Bohatyrowicza.

Postacie
Jest ich wiele, są różne pod względem charakteru i stanu majątkowego, zestawione na zasadzie kontrastu, czasem przerysowane aż do granic dziwactwa.

Starsza generacja
Ich przeżyciem pokoleniowym było powstanie styczniowe. Jest to Benedykt Korczyński (teraz głoszący ideę pracy na swojej ziemi), Dominik Korczyński (pracujący w Rosji), Andrzejowa Korczyńska (arystokratyczna wdowa po powstańcu, trzecim bracie Korczyńskim), Marta (pracowita i zniechęcona do życia krewna Korczyńskich), Emilia Korczyńska (żona Benedykta, wiecznie chora, rozkapryszona „romantyczka"), Kirłowie - sąsiedzi (ona - tytan pracy, sama prowadzi gospodarstwo, on - intrygant, wieczny gość Korczyna). Pozostaje Anzelm Bohatyrowicz - powstaniec, który ocalał, szlachetna postać o złamanym życiu.

Generacja „spadkobierców"
Generacja „spadkobierców" - młodych, tych, którzy określą przyszłość. To przede wszystkim Justyna Orzelska - kuzynka Korczyńskich, dumna dziewczyna opiekująca się zdziwaczałym ojcem muzykiem, Zygmunt Korczyński - zmanierowany artysta malarz, pogardliwie odnoszący się do prowincji, Różyc - bogaty arystokrata, szukający podniet w narkotykach i mocniejszych wrażeniach natury uczuciowej, Witold - syn Benedykta, młodzieniec przejęty ideą pracy i reformy społecznej, i wreszcie Jan Bohatyrowicz - przedstawiciel młodego pokolenia w zaścianku Bohatyrowiczów (syn powstańca pochowanego w mogile).

Fabuła
Osią główną powieści jest intryga miłosna, a jej ośrodkiem Justyna Orzelska. Ma ona za sobą pierwszą miłość do Zygmunta Korczyńskiego, który ożenit się z majętną panną, lecz tego właśnie lata, znudzony miłością małżeńską, stara się „odgrzać dawne uczucie". Justyna odrzuca tę propozycję.Układ Zygmunt -Justyna jest nieaktualny.
 * Justyna-Różyc. Zniechęcony do życia magnat znajduje rozrywkę i pociechę w uczuciu do Justyny do tego stopnia, że proponuje jej małżeństwo. Justyna jednak odrzuca kontrakt zwany dobrą partią ku zdumieniu i oburzeniu otoczenia. Odrzuca z bardzo prostego powodu - bo nie kocha Różyca.
 * Justyna - Jan. Ta miłość narasta przez cały czas trwania powieści, jej kolejne etapy to wyprawy do obu mogił, odwiedziny Justyny w Bohatyrowiczach, jej udział w pracach w polu. Jan powoli ..wciąga" pannę w obręb swojego świata i ten świat zaczyna się jej podobać. Decyduje się zatem na związek z Janem, popełniając tym samym mezalians, gdyż Jan należy do schło-piałej szlachty. Decyzja Justyny jest też jakby zadośćuczynieniem przeszłości, naprawą błędu Marty, która bała się takiego kroku i odrzuciła niegdyś Anzelma Bohatyrowicza - stryja Janka.
 * Justyna-Zygmunt - przeżyli kiedyś romans, teraz Zygmunt ułożył sobie życie z Klotyldą; po pewnym czasie pragnie odnowić dawny związek, Justyna go odrzuca.

Problematyka Nad Niemnem

 * Obraz społeczeństwa polskiego lat 80. XIX w. - autorka przedstawia przekrój warstw społecznych, sytuację finansową każdej z nich, relację: dwór-zaścianek.
 * Motyw powstania styczniowego - temat licznych odwołań, nawet dyskusji o roli i skutkach powstania, symbol patriotyzmu.
 * Etos pracy-praca jest najbardziej wyeksponowanym i postulowanym w powieści hasłem pozytywistów. Organizuje bieg zdarzeń - kierując losem postaci i określając ich portrety, Orzeszkowa udowadnia wartość pracy.
 * Program pozytywistyczny - oprócz niechęci do pewnych postaw romantycznych, autorka włącza w materię powieści program pozytywistyczny, argumentując kolejne pojęcia (propaganda pozytywistyczna).
 * Obyczajowość szlachty i piękno przyrody - te tematy stanowią odrębną, choć bardzo zespoloną z innymi, warstwę powieści Nad Niemnem. Orzeszkowa podąża tu śladem Mickiewicza, który podobną technikę wykorzystał w Panu Tadeuszu, dlatego możemy się czasem spotkać z twierdzeniem, że Nad Niemnem jest epopeją.

"Nad Niemnem" - Powieść realistyczna czy tendencyjna?
==Etos pracy w "Nad Niemnem"