Twórcy europejskiego pozytywizmu

W Europie nową epokę po romantyzmie zwie się, ze względu na nurt dominujący w literaturze i sztuce, realizmem, a za umowną datę jej początku uznaje się rok 1850. Pamiętajmy jednak, że Stendhal, ojciec powieści realistycznej, uważany równocześnie za twórcę romantycznego, żył i tworzył w pierwszej połowie XIX w. Balzak, pisarz odpowiedzialny za ukształtowanie się realizmu w prozie, zmarł w roku 1850. Reprezentant tego kierunku w Anglii, Dickens, umiera w roku 1870. Podwaliny pod realizm zostały zatem położone.

=FRANCJA=
 * Stendhal („Czerwone i czarne”, „Pustelnia parmeńska”)
 * Gustaw Flaubert („Pani Bovary”, „Szkoła uczuć”)
 * Honoriusz Balzak (cykl powieści „Komedia ludzka”- „Ojciec Goriot”, „Eugenia Grandet” i inne) (por. dalej)

Honoriusz Balzak Pisarz, który wyprzedził epokę, ale bez niego nie da się mówić o rozwoju dziewiętnastowiecznej powieści. Gatunek ten uznawał za swoiste narzędzie nauki. Wierzył, że człowieka kształtuje środowisko. Szczegółowo więc opisywał otoczenie i przestrzeń, w których umieszczał swoich bohaterów. Ważny w jego twórczości jest motyw kariery młodego bohatera, z reguły prowincjusza, i wtajemniczania go w zło świata; przykład takiego bohatera to Rastignac z Ojca Goriot. Motyw pieniądza jako siły rządzącej światem, konfrontacja ideałów z rzeczywistością, cena ambicji - to tematy powracające w prozie Balzaka.

Patrz: Powieść realistyczna

=ANGLIA=
 * Karol Dickens („Klub Pickwicka”, „Oliver Twist”) (por. dalej)
 * Emily Bronte („Wichrowe wzgórza”)
 * Charlotte Bronte („Dziwne losy Jane Eyre”)
 * William Thackeroy („Targowisko próżności”)

Dawid Copperfield Opowieść o losach chłopca sieroty, skazanego na pedagogiczne pomysły okrutnego ojczyma, potem na przebywanie w szkole o drakońskich metodach wychowawczych. Dawid znajduje przystań u dziwacznej ciotki, która początkowo nie uznawała jego istnienia, pragnęła bowiem, by Dawid był dziewczynką. Śledzimy losy chłopca aż do jego dorosłości, w tym jego dwa małżeństwa (pierwsze stanowczo nieudane). Dawid boryka się ze złem świata, który uosabia paskudny Uriasz Heep. Z kolei uosobieniem dobra i szlachetności jest Agnieszka - druga żona Dawida Copperfielda.

Klub Pickwicka Opowiada o tym, jak stary angielski dżentelmen pan Pickwick założył wraz z przyjaciółmi klub i wyruszył na krajoznawczą podróż po Anglii. Główną atrakcją powieści jest humor i pogodna atmosfera, zabawne przygody śmieszą, tym bardziej że nie licują z powagą i dostojeństwem „uczonych" angielskich podróżników w surdutach i melonikach. Powieść jest skarbnicą informacji o życiu ówczesnej Anglii, prezentuje niezapomniane typy charakterologiczne (w tym samego Pickwicka), „sprzedaje" także ciepłą, uspokajającą filozofię życiową.

=Rosja=
 * Lew Tołstoj („Wojna i Pokój”, „Anna Karenina”)
 * Fiodor Dostojewski („Zbrodnia i kara”)
 * Antoni Czechow („Wujaszek Wania”, „Wiśniowy sad”, „Trzy siostry”)
 * Mikołaj Gogol („Rewizor”)

Fiodor Dostojewski Pozostawił powieści bardzo ważne w literaturze światowej i trudne do jednoznacznego zaklasyfikowania. Jedyne w swoim rodzaju. Wykraczające poza realizm, ale też nieczysto naturalistyczne. Michał Bachtin, rosyjski teoretyk literatury, nazywał je polifonicznymi. Są mroczne, badają najczarniejsze pokłady ludzkiej psychiki, szpiegują, analizują naturę ludzką, zło i szaleństwo. Terytorium powieści Dostojewskiego często bywa świat okrucieństwa, nędzy, głodu. Bohaterów nieodmiennie prześladują wszelkie ludzkie przewinienia, zbrodnie, nierząd, nałogi. Pisarz wkracza głęboko w ludzką duszę, a przy tym chętnie wykorzystuje motywy powieści sensacyjnej. Patrz: Zbrodnia i kara