Obraz szlachty w "Potopie"

Obraz szlachty w „Potopie”

Szlachta polska jest zbiorowym bohaterem „Potopu” Henryka Sienkiewicza. Sienkiewicza od czasów przezeń opisywanych dzieliło raptem 200 lat, szlacheckie tradycje były więc ciągle żywe, w myśl zasady „noblesse oblige”. Przez karty Potopu przewijają się przedstawiciele wielkiej szlacheckiej drabiny społecznej – od króla po zaścianek – pisze Adam Kersten w genialnym opracowaniu dzieła, „Sienkiewicz «Potop» Historia” – Mamy więc Jana Kazimierza, magnaterię duchową i świecką, a w tej grupie także „ludzi nowych”, owych magnatów pierwszego pokolenia, reprezentowanych przez Czarnieckiego. Co prawda, Zagłoba niechętnie odnosi się do Radziwiłła, nazywając go „kasztelaniną” z racji jego szybkiej nobilitacji, ale zupełnie inaczej odnosi się do Czarnieckiego, który w świetle prawa jest takim samym „kasztelaniną”.

Szlachta
Szlachta ogólnie przedstawiana jest jako bardzo podatna na władzę najeźdźców (symbolizują to podpisane traktaty); szlachta jest wybitnie zróżnicowana. Istnieją bowiem jednostki godne naśladowania, jak Zagłoba, Wołodyjowski, czy Kowalski, ale większość stanowi banda rozbójników, opojów i zawadiaków – ot, choćby kompania Kmicica; cechują ją bezmyślność, zaślepienie, brak karności, głupota.

Szlachta średnia, tzw. possesionates – posesjonaci (posiadacze) jest w „Potopie” reprezentowana m.in. przez Tomasza Billewicza, miecznika rosieńskiego czy Stefana Zamojskiego. Lepiej opisana jest szlachta drobna, chudopachołkowie, a w szczególności przepaść, jaka dzieli ją od szlachty średniej. Ukazana jest też idea równości szlacheckiej („Nic to, że z zaścianka (...) – byle szlachcic, bo to grunt”). W Potopie pojawia się też szlachta „heretycka”, o której mówi głównie pan Zagłoba. Jego wypowiedzi odzwierciedlają stosunek społeczeństwa do innowierców. ''„Ciężsi oni od Szwedów nam katolikom; oni to najwięcej rabują, dwory palą, panny porywają, prywatnych uraz dochodzą. Cały kraj od nich w trwodze, bo całkiem bezkarnie im wszystko uchodzi, i łatwiej u komendantów szwedzkich na Szweda znajdziesz sprawiedliwość niż na swojego heretyka”'' W rzeczywistości, zarzuty wobec innowierców nie są pełne. Wielu odwracało się od Karola Gustawa i chciało opowiedzieć się za Janem Kazimierzem, nie wszyscy jednak mieli taką możliwość. Szlachta zaściankowa jest z kolei mitologizowana, przedstawiana wręcz baśniowo; surowe i proste zasady moralne, pracowitość, gorący patriotyzm i regalizm szlachty zagrodowej (...) nigdy nie występowały w takiej postaci, jak to Sienkiewicz przedstawia.

Magnateria
To sam wierzchołek szlacheckiej drabiny społecznej – to oni prowadzą politykę, kierują się wyłącznie dobrem własnym (prywata). Egoiści, warchoły, zdrajcy. Wśród nich są jednak nieliczne jednostki, które cechują się patriotyzmem, jak Sapieha, Lubomirski, czy Zamojski. Sienkiewicz usiłował jednak bronić tej warstwy społecznej po raz kolejny koncentrując negatywne cechy na postaciach jak Radziwiłłowie.
 * Janusz i Bogusław Radziwiłłowie
 * Hieronim Radziejowski
 * Krzysztof Opaliński

Prawdziwość obrazów szlachty.
Obraz szlachty jest oczywiście przerysowany, co skwapnie wytykali Sienkiewiczowi rozmaici badacze literatury. Zbytnia poufałość Jana Kazimierza z Kmicicem (jak choćby wspólne obiady, zaproszenie króla na ślub) były w ówczesnych czasach niemożliwe. Postać Czarnieckiego jest także wyidealizowana, co wzięło się z pewnością z lektury „Pamiętników” Paska, które to Sienkiewicz wymienia jako źródło wiedzy historycznej o szlachcie. "Czarniecki, takim jakim go pisarz [Sienkiewicz] ukazał w powieści, jest wypadkową tej oceny i pewnej liczby realnych cech zaczerpniętych z «Pamiętników» Paska. (...) on [Czarniecki] to właśnie był zdecydowanym przeciwnikiem otwartych wielkich bitew (...) nigdy nie zaliczał się do obrońców chłopów, nie litował się nad ich dolą, nie miał czułego serca, jak to niekiedy chciano przedstawić.” Szlachta była znacznie mniej karna i posłuszna dowódcom, jak to opisuje Sienkiewicz. Na porządku dziennym zdarzały się wypowiedzenia posłuszeństwa i dezercja. Także więc tragiczny dylemat Kmicica – walczyć u boku zdrajcy, czy złamać przysięgę rycerską jest sztuczny i znacznie łatwiejszy do rozwikłania. Na zbytnie wyidealizowanie obrazu składa się też koncentracja cech szlacheckich w osobie Kmicica, która to – pod wpływem metamorfozy – dokonuje zbiorowej przemiany społeczeństwa.