Filozofia epoki Modernizmu

W latach, w których powstawały arcydzieła realizmu polskiego, na horyzoncie europejskim zaznaczał się już kryzys filozofii pozytywistycznej. Pierwsze sygnały buntu spotykamy u Fryderyka Nietzschego (1844—1900), filozofa uformowanego przez ideę ewolucjonizmu i postulaty naukowości, ale przezwyciężającego związane z nimi ograniczenia myślowe i głoszącego w głównym okresie swej twórczości kult indywidualizmu. Hasłem Nietzschego stało się „przewartościowanie wszystkich wartości", głoszenie prymatu życia nad rozważaniami abstrakcyjnymi i nad tradycyjną moralnością. Pisał on albo w stylu lapidarno-aforystycznym, przypominającym formę  moralistów  francuskich   wieku  XVII,  albo prozą rytmiczną o bogatej obrazowości, w której poszczególne obserwacje i tezy stawały się symbolicznie wieloznaczne. Centralnym — tak z punktu widzenia refleksyjnego, jak formalnego — dziełem jest "Tako rzecze Zaratustra". Postać twórcy religii perskiej, Zoroastra (Zaratustry), stała się tu pretekstem poetyckim, w istocie jest on sobowtórem autora, wyrazicielem jego protestu przeciw strukturze kultury europejskiej. Nietzsche był z wykształcenia filologiem klasycznym, toteż częstą sferą skojarzeń są u niego tradycje i mity antyczne.

Hasła Nietzschego

 * Nierówność społeczna - ludzie dzielą sie na "podludzi" i "nadludzi". Ci drudzy byli antidotum na młodopolskie nastroje. Nadczłowiek jest zdolny do samorealizacji, odnajdujący siłę, moc, hart ducha, zdolny do przeciwstawiania się niewolniczej moralności, krępującej życie cżłowieka. Podludzie to tłum, motłoch, zdecydowana reszta społeczeństwa. Brakuje im woli twórczej, ich życie ustala moralność, religia, normy społeczne. Są niewolnikami kulturowych form, w przeciwieństwie do tych, którzy butnują się i są panami samych siebie.

Różnicując postawy ludzkie, jedną nazywa apollińską (zrównoważoną, harmonijną, poddającą się interpretacji intelektualnej), drugą — dionizyjską (dynamiczną, destrukcyjną, urzeczywistniającą się przez szaleństwo wyobraźni); jako człowiek i jako filozof wybiera wariant dionizyjski. Młode pokolenie było zafascynowane filozofią Nietzschego. Wyobraźnię pociągał skrajny indywidualizm, tak odmienny od dawniej obowiązującego jako norma wartości podporządkowania jednostki społeczeństwu. Opierając się na dziełach Nietzschego, przeciwstawiano się moralistycznym tendencjom realizmu mieszczańskiego, tradycyjnym rozróżnieniom dobra i zła. Życie stawało się autonomicznym celem, zwłaszcza życie aktywne. Był to pogląd na świat programowo optymistyczny. To, co było wspólne generacji modernistów, zwracało się przeciw realizmowi i racjonalizmowi, ale w obrazie prądów charakterystycznych dla epoki występują dwie różne tendencje emocjonalne. Optymistycznej wizji Nietzschego trzeba przeciwstawić pesymizm filozofii Artura Schopenhauera1 (1788—1860).

Główne dzieło Schopenhauera, Świat jako wola i wyobrażenie, traktowało zjawiska dostępne poznaniu zmysłowemu jako złudę. Autor wprowadzał w ten sposób do myśli europejskiej metafizykę indyjską. Uważając świat zewnętrzny za niepoznawalny obiektywnie, wskazywał na inną drogę poznania — na wiedzę człowieka o samym sobie. Mówi nam ona, że jesteśmy wolą. Introspekcja jako metoda konstruowania obrazu świata i życia prowadziła Schopenhauera do wniosków pesymistycznych. Człowiekiem rządzi bezrozumny popęd, który nigdy nie może być w pełni zaspokojony — towarzyszy mu lęk przed śmiercią. Zderzenie tych dwóch sił wewnętrznych czyni życie męką. Możemy się z niej wyzwolić jedynie przez ascezę, wyzbycie się pożądań i potrzeb; przekonanie to również było zgodne ze starożytną filozofią indyjską. Z etyki chrześcijańskiej natomiast zaczerpnął pisarz nakaz współczucia dla wszystkiego, co żyje i cierpi. Zasadniczą wartość, łagodzącą ból istnienia, widział także w sztuce, w kontemplacji estetycznej. Wpływ Schopenhauera na rozwój filozofii był mniejszy niż na rozwój sztuki. W dramatach muzycznych Ryszarda Wagnera znaj-