Obraz pogan i chrześcijan

Obraz Pogan(Rzymian)
Świat rzymski jest już światem starym (od założenia Rzymu minęło przeszło 700 lat); wyrósł on jeszcze na kulturze i religii helleńskiej. Sienkiewicz opisuje ten świat niezwykle barwnie, wykazując wiele szacunku i podziwu dla kultury rzymskiej. Kultura Rzymu stworzyła wspaniałe dzieła sztuki – rzeźby, architektury, literatury – i myśli ludzkiej realizującej się zwłaszcza w dyscyplinach filozoficznych i prawie. Poczucie piękna, potrzeba pomnażania osiągnięć artystycznych egzystuje w tym świecie razem z drastyczną nierównością społeczną (niewolnictwo), wyzyskiem, podbojami, rzezią, tyranią. Rzymianie zatracają poczucie umiaru. To, co rozumiano pod pojęciem swobody i przyjemności, z czasem rozmija się z prawdziwą radością życia. Rozwiązłość i rozpusta, epikurejski hedonizm, fałszywy zachwyt i morderstwo pociągają za sobą lawinę podobnych zachowań. Orgiastyczne uczty, despotyzm rządów, uzależnienie od wartości materialnych, cynizm i podstęp – to znak tamtych czasów i miejsca. Pośród Rzymian trwa wciąż kult pięknego ciała i dobrej duszy (kalos kagathos). Do głosu dochodzą ządze i niemoralnosć. Religia starożytnych Rzymian jest często jedynie na pokaz, częstokrośc oparta na oszustwie:
 * "Jeśli ludzie składają jeszcze na świecie ofiary bogom, to jednak myślę, że wszyscy rozumują tak jak ja. Wszyscy! Z wyjątkiem może mulników, którzy najmują się podróżnym przy Porta Capena. Prócz Asklepiosa miałem także do czynienia i z asklepiadami, gdym zeszłego roku chorował trochę na pęcherz. Odprawiali za mnie inkubację. Wiedziałem, że to oszuści, ale również mówiłem sobie: co mi to szkodzi! Świat stoi na oszustwie, a życie jest złudzeniem. Dusza jest także złudzeniem. Trzeba mieć jednak tyle rozumu, by umieć rozróżnić złudzenia rozkoszne od przykrych.'" (Petroniusz, r.I)

Bogowie rzymscy (oraz greccy) kształtowani byli na kształt ludzi, więc są źli i mściwi. Religia wprowadzała strach i lęk. Wydaje się, że jedynie Petroniusz był świadom upadku wielkiej kultury helleńskiej, a jego śmierć była tego symbolem:
 * "Biesiadnicy jednak patząc na te dwa białe ciała, podobne do cudnych posągów, zrozumieli dobrze, że z nimi razem ginie to, co jedynie pozostało ich światu, to jest jego poezja i piękno' (śmierć Eunice i Petroniusza, r. LXXIV)