Konflikt romantyków z klasykami

Konflikt romantyków z klasykami to spór dotyczący nie tylko haseł i wartości estetycznych w literaturze; konflikt ten ujawnił rozbieżność poglądów i idei moralnych, społecznych i politycznych.

Społeczeństwu polskiemu nie podobała się literatura pseudoklasyczna. Choć przeciwstawiała się ciemnocie i zacofaniu, to wyrażała program umiarkowanie liberalnych reform społecznych i ugodową politykę wobec zaborców, odrzucając wszelkie myśli o jakimkolwiek powstaniu narodowym. Wpływ na pseudoklasycznych pisarzy miała oczywiście magnateria, która obawiała się utraty majątków w razie ewentualnego powstania.

Coraz częściej więc podnosiły się głosy krytyki, nie tylko o treść, ale i o pseudoartystyczny, zapożyczony z Francji styl i elegancję. Z tej opozycji zrodził się polski romantyzm postępowy. Walka romantyków z klasykami tocząca się na salonach, następnie w publicystyce i w poezji była równocześnie walką o nowy styl i nową ideologię.

Program ideologiczny postępowego romantyzmu polskiego

 * Romantyzm głosił przede wszystkim miłości do kraju, chęć walki o jego niepodległość i sprzeciwiał się poddaństwu i pańszczyźnie.
 * Romantycy wierzyli w wiarę – twierdzili, że w starciu dwóch sił zwycięży ta, której zwolennicy mocniej wierzą w jej słuszność, choćby byli gorzej uzbrojeni.(„Kraj to mały niczym szyba tarczy, lecz na grób wrogom przecież go wystarczy”, Kornel Ujejski, „Maraton”)
 * Program samotnej i szlacheckiej rewolucji – romantycy liczyli na odzew ze strony młodego, postępowego pokolenia synów szlacheckiego urodzenia; rewolucja miałaby być samotna – bez udziału mas ludowych
 * Dopiero po powstaniu 1831 roku, a konkretniej jego klęsce, (której przyczyn szukano w braku porozumienia między przywódcami a masami ludu) nastąpiła zmiana ideologii polityczno-społecznej. Czołowi romantycy zaczęli propagować ideę zbrojnego powstania szerokich mas ludności przeciw zaborcom
 * Indywidualizm – ceniono sobie jednostki wybitne, buntownicze które sprzeciwiały się panującym regułom;
 * Z czasem prowadziło to jednak do przeciwstawienia się jednostki społeczeństwu, zaczęto więc propagować miłość do wszelkiego bytu, jednoczenia się myślą i uczuciem z wszechświatem, naturą, ludzkością – to tzw. uniwersalizm romantyczny

Nurt wsteczny
Nurt ten, znacznie słabszy od prężnego, postępowego, także zaznaczył się w literaturze; gloryfikował szlachecką przeszłość Polski i bronił uprzywilejowanego stanu szlacheckiego. Takie poglądy można znaleźć m.in. w „Nie-boskiej komedii”