Obrazy dwóch mogił

W powieści „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej dwie najważniejsze sceny opisują mogiły powstańców i mogiłę legendarnych protoplastów rodu Bohatyrewiczów – Jana i Cecylii. Mogiły te oddają ducha pozytywizmu, a jednocześnie ukazują obraz Powstania styczniowego, które było rozpamiętywane jako wielki, bohaterski zryw narodowy, wyraz jedności Polaków.

„Nad Niemnem”, E. Orzeszkowa (wydane w 25 rocznicę powstania) „Wojna” M. Konopnicka” č cykl obrazów A. Grottgera „Gloria Victis”, E. Orzeszkowa „Rozdziobią nas kruki, wrony” S Żeromski

=Mogiła powstańców:=
 * Nastrój: Cisza, tajemniczość, powaga (patos) – świątynia (mistycyzm) ; wszechobecny spokój i harmonia, ale i śmierć oraz historia; smutek, żałoba;
 * Miejsce w którym spotyka się historia, tradycja, pamięć o powstańcach, ale i nadzieja i wiara w odrodzenie kraju; mogiła to symbol ofiary, krwi oddanej przez żołnierzy;
 * Symbol koła – miejsce bezpieczeństwa, ochrony życia, ostoja;
 * Dla Justyny jest to miejsce zadumy, wzruszające i wpływające na jej psychikę
 * Mogiła jako monument, świadczący o klęsce powstania, o walce o ziemię;
 * Nawiązania: oczyszczenie przez śmierć – Mit agrarny

=Mogiła Jana i Cecylii= Obie mogiły przypominają swego rodzaju leśnie świątynie – pełne tajemniczości, religijności, przepełnione symboliką, historią i tradycją. Są to miejsca święte (Sacrum) dla całkiem zwykłych ludzi (Profanum), świadczą bowiem o ich historii i przywiązaniu do tradycji, rodziny, kraju.
 * Przyroda, otaczająca mogiłę: tajemnicza, budząca grozę; monumentalność natury; woda jako symbol życia i przemijania; krynica – symbol początku, źródła nadziei
 * Symbol tradycji, historii, pamięci o przodkach; mitu o kresach Rzeczpospolitej;
 * Mogiła jako symbol pracowitości Jana i Cecylii, ich miłości; szacunku dla ich poświęcenia; najwyższy wyraz utylitaryzmu (użyteczności przez pracę dla przyszłych pokoleń)
 * Pierwotność, wolność
 * Nawiązania – mit o pierwszych ludziach (księga Genesis)
 * Mogiła to symbol pozytywistycznej wizji bohaterstwa – heroicznej pracy zamiast walki zbrojnej. To także symbol pozytywistycznej wizji patriotyzmu – pracy dla ojczyzny.

Patrz: Hasła epoki =Stosunek Orzeszkowej do romantyzmu =

Pisarka odnosi się niechętnie do romantyzmu. Przykładem może być np. Emilia Korczńska, zaczytana w romansach, tkwiąca w iluzorycznym świecie wyobraźni. Także Zygmunt Korczyński, artysta, który potrzebuje Paryża, by tworzyć. Autorka nie drwi bynajmniej z samego romantyzmu, lecz z bierności jego wyznawców. Inny, znaczenie głębszy sens minionej epoki ujawnia się w scenie mogiły powstańców. Tam, romantyczny patriotyzm, wraz z opisem przyrody opiewa piękno świata i poświęcenie bohaterów.