Mentalność lipieckiej społeczności

Na wstępie zauważyć należy, iż chłop z powieści Reymonta w pierwszej kolejności kieruje się instynktem, później zaś dopiero świadomie posługuje się rozumem. W związku z tym w wielu wypadkach o mentalności (czyli charakterystycznym sposobie myślenia) w ogóle trudno mówić. Związane jest to z tym, iż przedstawiając tytułową warstwę społeczną, Władysław Reymont posługiwał się naturalistyczną zasadą przedstawiania zezwierzęcenia człowieka.

Jeśli już nawet chłop zdecydował się z rozmysłem użyć mózgu, to (z punktu widzenia człowieka, który ukończył co najmniej trzy klasy szkoły powszechnej) myśli jego były raczej przyziemne. Wydaje się, iż niezdolny był do myślenia zarówno abstrakcyjnego, jak i w większości przypadków perspektywicznego. Awersja do myślenia przejawiała się też często poprzez przerzucanie obowiązku podejmowania trudnych decyzji na innych, w szczególności na liderów lipeckiej społeczności. Naród bardziej wierzył temu co uradzili Boryna i inne najpierwsze gospodarze niż własnemu zdrowemu rozsądkowi.

Religijność
Chłopi w powieści Reymonta zostali przedstawieni jako bardzo religijni, lecz ich wiara nie była tak trwała i prawdziwa jak powinna: sprowadzała się jedynie do obrzędowości; chłopi nie rozumieli religii, więc się jej bali. Co więcej, pomimo swojej religijności byli oni hipokrytami: każde święto było obchodzone, każdy występek gromiony był jako obraza boska, ale jednocześnie każda okazja była dobra do zakazanych uciech. Jednakże dopiero w momencie śmierci i spotkania z Bogiem owa prostota zrozumienia i prostolinijność postrzegania świata jest wręcz niezwykła; podobnie jest ze spontanicznością reakcji na Słowo Boże (por. zachowanie Kuby, gdy otrzymał zapłatę od księdza).

Warto tu także wspomnieć o tym, że na wsiach polskich wytworzyła się szczególnego rodzaju mieszanka religii pogańskiej i "krześcijańskiej"; widoczne jest to przede wszystkim w scenie Zaduszek :

Znamienne jest również to, że wiele przypowieści musiało zostać przetransponowanych na lokalny grunt i zwyczaje, by chłopi mogli je lepiej zrozumieć (przypowieść Rocha)

Kwestia kobiecości
Niewątpliwie religia chrześcijańska miała wpływ na podtrzymanie wśród chłopów stereotypu kobiety i jej pozycji w grupie:

'' "Zwyczajnie, jak kobieta, co ni pomyślenia nie ma, ni niczego nie wymiarkuje sama, ino żyje se jako ten cień padający od człowieka..."

"Z dawna mi już obmierzło to babie nasienie, z dawna! A to nic jeno krzyczy, wrzeszczy, lata, jako te sroki na płocie, wy słowo, a ona dwudziestu kiej grochowinami trzęsie... wy macie rozum, a ona ino ozorem zamiata. Mówisz kiej do człowieka, a ta ni wyrozumie, ni rozważy, jeno bele co klepie. Powiadają, że Pan Jezus dał kobiecie ino pół duszy i musi być to prawda... a drugą połówkę diabeł miał narządzić... - Są i mądre pono, są... - rzekł melancholijnie. - To i białe wrony pono są, ino że nikto ich nie widział !" ''

Stosunek do śmierci
Chłopi są niejako wpisani w cykl życiowy przyrody, więc śmierć jest nie tylko końcem, lesz także początkiem - przejściem do Matki Natury (prabytu); każdy jest świadomy swej śmierci