Franciscus Monachus

Frans van Mechelen, beter gekend als Franciscus Monachus, werd geboren te Mechelen op het einde van de 15e eeuw (sommigen bronnen vertellen Antwerpen) en overleed op 27 maart 1565. Franciscus Monachus was een |Minderbroeder in Mechelen, een cartograaf en hij stond bekend als de eerste bouwer van aardglobes. Het was o.a. de leuvenaar Gaspard van der Heyden die voor hem een aardglobe graveerde.

De periode van Franciscus Monachus was bezwangerd met grote wetenschappers. In zijn vakgebied waren toen ook Gemma Frisius, Frans en Remigius Hogenberg, Gerardus Mercator en Jacob van Deventer actief.

Biografie
Rond 1505 / 1510 volgde Franciscus Monachus universitaire studies in Leuven en werd hij meerdere malen gardiaan te Mechelen en elders. In deze hoedanigheid werkte hij als cartograaf, geograaf en astroloog in dienst van de landvoogdes Margareta Van Oostenrijk. Tevens was hij geïnteresseerd in de sterrenkunde.

Francisus Monachus had gebroken met de, daarvoor gangbare, "bijbelse kosmogonie" en hij ondersteunde zijn werk op onderzoek, ervaring en observatie.

Eén van zijn grotere verdiensten was zijn constructie van een wereldbol (1527) die afweek van zijn collega-cartografen. Zijn vernieuwende stellingen, “De Orbis Situ”, verdedigde hij tegenover zijn begunstiger Jan II Carondelet, die aartsbisschop van Palermo was en raadsman van Margareta Van Oostenrijk. Deze verhandeling, in briefvorm, werd in de volgende jaren uitgegeven als een boekje van een klein 32 bladzijden en bevatte twee wereldkaarten in houtsnee en een schat aan interessante gegevens. Het verschil met zijn collega-cartografen was dat deze nog vasthielden aan "legendarische" voorstellingen, terwijl Franciscus Monaches reeds in het Renaissancedenken zat.

De wereldbol van Franciscus Monachus ging verloren, net zoals zijn kaart van de Noordelijke landen ( “Regiones Septemtrionales” ) die werd gedrukt in |Antwerpen. Van de wereldbol werd er wel een beschrijving en twee tekeningen opgenomen in zijn “De orbis situ ac descriptione, ad reuerendiss. D. archiescopum Panormitanum, Francisci, Monachi ordinis Francescani, epistola sanè qua succulent” (Antwerpen -1527).

Franciscus Monachus' kaart “Hoc orbis hemisphaerium cedit regi Lusitaniae. Hoc orbis hemisphaerium cedit regi Hispaniae” inspireerde anderen, waaronder de Franse wiskundige, astronoom en cartograaf Oronce Finé die er een eigen versie van maakte in de vorm van een hartprojectie en de Duitse wiskundige, astroom en kosmograaf Johannes Schöner. De bi-hemisferische voorstelling van de wereld door Franciscus Monachus werd door velen echter beschouwd als één van de eerste exemplaren in het Europa van de vroege 16e eeuw.

Franciscus Monachus werd gezien als één van de grootste aardrijkskundigen van zijn tijd die velen inspireerden, waaronder de latere globe-en atlasbouwer Gerardus Mercator uit Rupelmonde.

Amerika

Het was Franciscus Monachus die de beide Amerikaanse werelddelen tekende als één geheel, doch gaf een passage weer tussen beide delen, ter hoogte van het hedendaagse Honduras. Tevens maakte hij van India (India Proper), het tussenland (Alta India of Malaya) en Noord-Amerika één geheel.

Zuidpool

Franciscus Monachus was zich ook bewust van een wereld ten zuiden van Vuurland. Terwijl anderen dit werelddeel amper vermeldden of weergaven gaf Franciscus Monachus een schematische schets met de titel “Is Nobis Detecta Existis” of “Nog te ontdekken land”.

Schrijver

Franciscus Monachus schreef ook enkele werken
 * ”Epistola de orbis situ ac descriptoren; quâ de dtione Presbyteri Joannis vulgo dicti, deque Paradisi situ disserit”
 * ”Tabula Regionum Septentrionalium, Antv. Apud Sylvestrum à Parisiis”
 * ”De orbis sitv ac descriptione Archipiscopum Panormitanum, Francisci ... epistola sane quam succulent”

Gerardus Mercator

Gerardus Mercator was een atlasmaker. Tijdens zijn jongere jaren waren er geregeld ontmoetingen met Franciscus Monachus in Antwerpen. Ook verbleef Gerardus Mercator een tijdje in Mechelen. Franciscus Monachus bracht Gerardus Mercator de principes bij van de geografie en hij werd zijn mentor. Omdat de kloosterorde, waartoe Franciscus Monachus behoorde, een meer wereldse kijk had op de dingen - in tegenstelling tot anderen die meer religieus dachten in hun voorstellingen van de wereld rondom (Bijbelse cosmogonie) - bracht de correspondentie, die Gerardus Mercator er later op nahield - tijdens zijn verblijf in Leuven - met Franciscus Monachus, hem geregeld in de problemen met officiële en religieuze instanties. De correspondentie tussen Gerardus Mercator en Franciscus Monachus bestond voornamelijk uit filosofische vraagstukken.

Literatuur

 * ”Athenae Orthoxorum Sodalitii Franciscani” – H. Willot – 1598
 * ”Theatrum Orbis Terrae” – A. Ortelius – 1603
 * ”Bibliotheca Americana Vetustissima” – H. Harissen – 1866
 * ”Scriptores Ordinis Minorum – 1650” – L. Wadding – 1906
 * ”Eenige onzer minder bekende cartografen uit het begin der XVIde eeuw” in “Handelingen van het eerste taal-en geschiedkundig congres Antwerpen” – 1910
 * ”Oud-Nederlandse kaartmakers in betrekking tot Plantijn” in “Antwerpsche Bibliophilen” – 1912
 * ”De geschiedenis van de Vlaamse kaartsnijkunst” in “De seizoenen” – 1941
 * ”Franciscus Monachus O.F.M. – Beroemd cartograaf” in “Franciskaansch Leven” – M. Verjans – 1943
 * ”Franciscus Monachus” in “Franciscana” – B. De Troeyer - 1962

Externe links

 * “De Orbis Situ” – Korte verhandeling
 * “The terrestrial sphere of 'The Spheres' tapestries” - John Hewitt
 * “Noua et integri universi orbis descriptio”
 * World Map 1529
 * Globi Neerlandici - De globeproduktie in de Nederlanden
 * Early voyages to Terra Australis
 * “De spiegel van de wereld, fundamenten van de cartografie” - Ph. De Maeyer