Eerste Wereldoorlog in Mechelen



In 1914 rolde de Eerste Wereldoorlog over Europa. Ook Mechelen werd niet gespaard van de gevolgen.

Geschiedenis
Oorlogsverklaring

Na de oorlogsverklaring aan België en de schending van neutraliteitspolitiek van België door het Duitse Keizerrijk boden vele burgers zich geestdriftig aan als vrijwilliger in het Belgische Leger (inlijvingsbureau was in De Beyaert – Nu Postkantoor) en werd het werk gestaakt, wat leidde tot werkeloosheid. Ook de burgerwachten werden opgeroepen (2 augustus 1914) om spoorwegen, stations en omliggende dorpen te bewaken. Het voormalige Hof van Habsburg (later Kazerne Lt. Gen. Baron Dossin) deed dienst als wapendepot.

Aanvalsstrategie

Nadat de Duitse strijdkrachten van Keizer Wilhelm II Brussel waren binnengetrokken op 20 augustus 1914 volgden er zware gevechten met de Belgische troepen in Aalst, Dendermonde, Charleroi en Mechelen. Dit met de bedoeling om door te stoten en het bruggenhoofd Antwerpen en de Antwerpse fortengordel in handen te krijgen (Het Von Schlieffen-Von Moltke-plan).

Een week later (27 augustus 1914) werd er een tweede offensief gelanceerd tegen Mechelen, waarbij de Duitsers een 20.000-tal soldaten voor inschakelden. Mechelen werd toen voor het eerst werd gebombardeerd wat leidde dat bijna iedereen de stad ontvluchtte richting Duffel, Lier, Antwerpen en Nederland. Ook de gruwelverhalen uit o.a. Aarschot, Leuven en Zemst deden velen wegvluchten. De Geestelijkheid verliet, op dat ogenblik, de stad Mechelen en het was o.a. monseigneur De Wachter die een troost werd voor de vele vluchtelingen.

Enkele dagen daarvoor was koning Albert I de troepen nog komen schouwen en beklom deze de Sint-Romboutstoren om de Duitse troepen te observeren die, langs de Leuvensesteenweg, oprukten.

De bedoeling van de gevechten rond Mechelen was om de forten van Walem, Sint-Katelijne-Waver]] en Koningshooikt uit te schakelen. Deze forten rond Antwerpen vielen op 30 augustus 1914, na drie dagen van bombardementen.

Een maand later (29 september 1914) vernietigden de verdedigers van het fort van Walem (en ook de verdedigers van het fort van Breendonk) hun basissen zodat de Duitse troepen ze niet konden gebruiken bij de voorlopige terugtocht van de Belgische troepen. Op diezelfde dag lag ook Lier, Duffel, Tisselt, Londerzeel en Heist-op-den-Berg onder een bommenregen.

Bombardementen op het stad

In het begin van de Eerste Wereldoorlog werd de Mechelse binnenstad zwaar bestookt. Hierdoor werd een groot gedeelte van de historische gebouwen op de IJzerenleen in puin gebombardeerd. Niet enkel het geboortehuis van de familie Denyn moest eraan geloven, maar ook werd het Schepenhuis beschadigd (brand op 4 juli 1914 en beschietingen in augustus en september van datzelfde jaar). Op dat ogenblik was het Mechelse stadsarchief hierin ondergebracht.

Van het veilinghuis Fr. De Blauw bleven enkel de muren overeind en het reusachtige uurwerk aan de Sint-Romboutstoren werd zwaar beschadigd. Ook het Hof van Busleyden lijdde onder de beschietingen, net zoals café “De Pekton”.

Vluchtelingen

Van de vele vluchtelingen tijdens de eerste bombardementen keerden er ongeveer tweederde terug naar Mechelen. De anderen vonden, tijdens de oorlogsjaren een onderkomen in opvangkampen in het zuiden van Nederland (waaronder Alfred Ost). Anderen verscheepten naar Engeland, waaronder Jef Denyn, of gingen richting Frankrijk.

Voor zij die terugkeerden werden de oorlogsjaren een tijd van hongersnood.

Spionnen

Tijdens de oorlogsjaren krioelde het in Mechelen van spionnen. Niet enkel het arsenaal maar ook de treintransporten werden in het oog gehouden, genoteerd en doorgegeven aan de geallieerden (Britse militaire attachés in Rotterdam]] en [[wp:Den Haag|Den Haag). Enkele namen van Mechelse spionnen waren Théodore Fisch, Ernest Schoensetters en Constance Naegels.

Kardinaal Mercier

Kardinaal Mercier, die tijdens de eerste oorlogsdagen, was gevlucht keerde al snel, na de overgave van België, terug naar Mechelen. Hij stak, gedurende de oorlogsjaren, niet enkel de Mechelaars en Belgen een hart onder de riem met een herdelijke brief maar riep ook op tot herstel van de zwaar beschadigde Sint-Romboutskathedraal. Tevens hekelde hij de gedwongen arbeid van Belgen in Duitsland.

Tevens lag Kardinaal Mercier overhoop met leden van de Vlaamse Beweging, die kozen voor een collaboratiepolitiek met Duitsland om een aantal Vlaamse eisen verwezenlijkt te krijgen. Terwijl de Belgische regering in Le Havre zat en koning Albert I vocht aan de IJzer, was hij de enige nationale, aristocratische en francofone gezagsdrager.

Karel en Francis Dessain en Van Hoorenbeeck

Ook de katholieke burgemeester-senator Karel Dessain en zijn broer Francis vluchtten tijdens de eerste bombardementen, doch keren snel terug waarna ze, zo goed als mogelijk, de teugels in handen probeerden te houden. De herderlijke brief van Kardinaal Mercier bracht Karel Dessain wel in moeilijke schoentjes, wat leidde dat Karel Dessain, in 1916, werd gearresteerd en gedeporteerd naar Duitsland om een voorbeeld te stellen. Tot aan zijn overlijden in 1917 werd schepen Victor Van Hoorenbeeck dienstdoend burgemeester en daarna opgevolgd door schepen Hertsens.

Alle burgervaders tijdens de oorlog deden er alles aan om de meeste Mechelaars de oorlogsjaren zo goed mogelijk te laten doorkomen (voedselhulp, verplichte arbeid voor werklozen aan openbare werken zoals het oude zwembad, enz.)

Mechelse weeskinderen werden tijdens de oorlog opgevangen en onderwezen in de villa “De 13 eiken” in Bonheiden en in 1916 werd de Mechelse tak van de vereniging “Volksopbeuring” opgericht.

Einde, herdenking

De wapenstilstand van 11 november 1918 maakte een einde aan de Eerste Wereldoorlog. In 1923 beeldhouwde de Mechelse schilder-beeldhouwer Theo Blickx het beeld “De vlucht”, geplaatst aan de Schuttersvest, als herinnering aan de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog. Ook het “Monument der Weggevoerden” uit 1921 aan het Ontvoeringsplein, het “Monument voor de gesneuvelden” uit 1924 op het Sint-Romboutskerkhof en het “Huldemonument voor de gesneuvelden” uit 1929 op de begraafplaats in de Ziekebeemdenstraat laat de toeschouwer herinneren aan die donkere periode.

In 2012 werd de rol van Kardinaal Mercier belicht tijdens de Erfgoeddag met de tentoonstelling “Heldendom in rode soutane”.

Naslagwerken

In 2012 verscheen het boek van historicus en historisch documentairemaker Geert Clerbout over deze Mechelse geschiedenis. Hierin kreeg de lezer een kijk op het dagelijks leven onder de bezetting, het verzet en activisme, en de tol van de oorlog

Ook in de Handelingen van de Koninklijke Kring voor Oudheidkunde, Letteren en Kunst van Mechelen (boekdeel CXII uit 2008) werd de Eerste Wereldoorlog in Mechelen behandeld.

Extra

Na de Eerste Wereldoorlog werd de Kruidtuin toegankelijk voor het grote publiek.

Na de Eerste Wereldoorlog werden de Katholieken de onbetwiste leiders van de stad. In de periode daarvoor (1830 tot 1914) werd het Mechelse gemeentebestuur constant betwist tussen Katholieken en Liberalen.

Na de eerste wereldoorlog beleefde het Mechelse meubel opnieuw een periode van hoogconjunctuur.

Externe links

 * Mechelen blog - De vlucht
 * Belgische infanterie in loopgraven rond Mechelen
 * “Mechelen en zijn platteland in de greep van de Eerste Wereldoorlog” – Geert Clerbout – 2007
 * Soirée Lamot : Vaderlandse helden na de “Groote Oorlog” - Kardinaal Mercier en burgemeester Dessain