Naturalizm a realizm

Naturalizm a realizm

Naturalista – pierwotnie „badacz przyrody”; nurt, który rozwinął się w II poł. XIX wieku; wg naturalistów, pisarz to badacz, eksplorator, naukowiec, interesujący się naukami biologicznymi, przyrodniczymi; podpiera się autorytetami naukowców; bada środowisko od wewnątrz.

Ewolucjonizm – (synteza teorii H.Spencera i Ch.Darwina) – celem życia jest przedłużenie gatunku, moralnie dobre jest to, co pozwala człowiekowi żyć i dostosowywać się do środowiska – dobór naturalny; ewolucja nie cofa się (nie następuje regres); istotą ewolucji jest różnicowanie się organizmów, powstawanie nowych, bardziej złożonych struktur

Naturaliści uważali, że człowiek, ponieważ jest zwierzęciem, podlega wszelkim prawom natury; stąd w wielu utworach porównania ludzi do zwierząt (Człowiek – bestia ludzka):

''„(...) Więc posłuchaj (...) tak zwana ludzkość, mniej więcej na dziesięć tysięcy wołów, baranów, tygrysów i gadów, mających człowiecze formy, posiada ledwie jednego prawdziwego człowieka. Tak było zawsze. (...) Jeżeli Anglicy mieli prawo wypędzić wilków ze swej wyspy, istotny człowiek ma prawo wypędzić z ziemi przynajmniej tygrysy ucharakteryzowane na ludzi....”'' (Geist do Wokulskiego, Lalka, Tom II, r II)

''„(...) – A skąd pan wiesz, że ja nie jestem łotrem? – A skąd pan wiesz, że koń nie jest krową? – odpowiedział Geist. – W czasie moich przymusowych wakacyj, które, niestety ciągną się po kilka lat, zajmuję się zoologią i specjalnie badam gatunek człowieka. W tej jednej formie, o dwu rękach, odkryłem kilkanaście typów zwierzęcych, począwszy od ostrygi i glisty, skończywszy na sowie i tygrysie. Więcej ci powiem, odkryłem mieszańce tych typów: skrzydlate tygrysy, węże z psimi głowami, sokoły w żółwich skorupach (...) Pan, panie Siuzę, masz niezawodne cechy ludzkie i dlatego tak otwarcie mówię z panem; jesteś jednym na dziesięć, może sto tysięcy...”'' (rozmowa Geista z Wokulskim, jw.)

Co więcej, człowiek, ponieważ jest elementem natury, jest określany (determinowany) przez jej prawa: instynkt samozachowawczy, popęd seksualny, walkę o byt, społeczeństwo; Stąd też w literaturze przeważał opis życia i wszystkich jego aspektów, także tych mrocznych – nie ma tematów trudnych i niewygodnych; częste jest ukazywanie brzydoty, cierpienia (tzw. turpizm – pochwała brzydoty, por. opis Powiśla); pisarzy fascynowały najniższe klasy społeczne, pozbawione konwenansów oraz psychika ludzka – stąd pogłębione opisy psychologiczne postaci (Zbrodnia i kara)

Naturaliści zaczęli się interesować człowiekiem, jako zwierzęciem, co więcej zwierzęciem stadnym, tworzącym grupy i rywalizującym o miejsce w nich, stąd porównanie miasta do „miejskiej dżungli”. Z tego faktu wynika też obiektywizm narratorów; nie komentują oni czynów bohaterów, gdyż są to odruchy, wykształcone w wyniku przebywania w grupie.

Skojarz opisy naturalistyczne i realistyczne z opisem drzewa: w realizmie, zaczynamy od opisu całego drzewa, i na tej podstawie stwierdzamy wygląd liści. W naturalizmie jest odwrotnie – na podstawie liści znamy obraz całego drzewa. Warto również skojarzyć obie metody z matematycznym pojęciem fraktali – rysunków cechujących się samopodobieństwem (dowolny fragment, niezależnie od skali powiększenia, jest podobny do całości).